Historia Jastrzębia Zdroju


powrót »
11 Listopada

Wybuch wojny Å›wiatowej latem 1914 r. powitano w Europie niemalże z entuzjazmem. Ale najwiÄ™ksza radość panowaÅ‚a w kraju, którego na próżno byÅ‚o szukać na mapie politycznej Å›wiata. Od ponad stu lat Polacy modlili siÄ™ o wojnÄ™ miÄ™dzy trzema zaborcami i oto teraz proÅ›by zostaÅ‚y wysÅ‚uchane. Do dziaÅ‚ania przystÄ…piÅ‚y polskie ugrupowania polityczne, które od wielu lat przygotowywaÅ‚y siÄ™ na takÄ… ewentualność. Lewica niepodlegÅ‚oÅ›ciowa z Józefem PiÅ‚sudskim i Kazimierzem Sosnkowskim na czele orientowaÅ‚a siÄ™ na paÅ„stwa centralne żywiÄ…c nadziejÄ™, że wraz z Austriakami i Niemcami uda siÄ™ pokonać RosjÄ™. W oparciu o ZwiÄ…zek Strzelecki stworzyÅ‚a wiÄ™c „kadrówkÄ™”, a nastÄ™pnie Legiony. Z kolei Narodowa Demokracja reprezentowana przez Romana Dmowskiego za najgroźniejszego wroga Polski uznawaÅ‚a silnie rozwijajÄ…ce siÄ™ Niemcy, swoje nadzieje wiÄ…zaÅ‚a przeto z EntentÄ…, której jeden z filarów stanowiÅ‚a carska Rosja.


Å»aden z polskich, ba! nawet europejskich polityków, nie przewidziaÅ‚, że wojna Å›wiatowa zakoÅ„czy siÄ™ totalnÄ… przebudowÄ… Å‚adu politycznego na kontynencie. Zniknęły trzy potężne cesarstwa, powstawaÅ‚y mÅ‚ode republiki i królestwa, RosjÄ™ i Niemcy ogarnÄ…Å‚ rewolucyjny chaos. To byÅ‚ odpowiedni moment, by zrealizować polskie marzenia o niepodlegÅ‚oÅ›ci. W kraju panowaÅ‚a euforia udzielajÄ…ca siÄ™ niemalże wszystkim. Polacy brali wÅ‚adzÄ™ w swoje rÄ™ce. 12 października Rada Regencyjna (utworzona jeszcze we wrzeÅ›niu 1917 r. jako wÅ‚adza zwierzchnia dla okupowanego przez Niemców Królestwa Polskiego) przejęła ster nad Polnische Wehrmacht. TydzieÅ„ później powstaÅ‚a Rada Narodowa KsiÄ™stwa CieszyÅ„skiego, która w swoim akcie zaÅ‚ożycielskim podkreÅ›liÅ‚a przynależność tej ziemi do paÅ„stwa polskiego. W dalszej kolejnoÅ›ci powstawaÅ‚y Polska Komisja Likwidacyjna w Krakowie, Tymczasowy Komitet RzÄ…dzÄ…cy we Lwowie i Naczelna Rada Ludowa w Poznaniu. Na Zachodzie swojÄ… dziaÅ‚alność kontynuowaÅ‚ Komitet Narodowy Polski kierowany przez Dmowskiego.

Jak widać rodzÄ…ca siÄ™ paÅ„stwowość musiaÅ‚a już od zarania rozwiÄ…zać kwestiÄ™ pierwszorzÄ™dnÄ… - do kogo bÄ™dzie należeć wÅ‚adza? Dość szybko zareagowaÅ‚a lewica powoÅ‚ujÄ…c tzw. rzÄ…d lubelski kierowany przez Ignacego DaszyÅ„skiego. Ale w kraju, w którym najwiÄ™kszym autorytetem cieszyli siÄ™ PiÅ‚sudski, Dmowski i Witos, nie zyskaÅ‚ on akceptacji. Gdy 10 listopada powróciÅ‚ do kraju PiÅ‚sudski Rada Regencyjna wÅ‚aÅ›nie jemu przekazaÅ‚a peÅ‚niÄ™ swoich uprawnieÅ„. Ten stan rzeczy uznaÅ‚y wszystkie oÅ›rodki wÅ‚adzy zaboru austriackiego i Królestwa Polskiego. 16 listopada PiÅ‚sudski rozesÅ‚aÅ‚ do stolic europejskich telegram notyfikujÄ…cy powstanie niepodlegÅ‚ego paÅ„stwa polskiego, ale pozostaÅ‚ on bez odpowiedzi. Na Zachodzie wciąż za reprezentanta Polski uznawano KNP. W tej sytuacji PiÅ‚sudski musiaÅ‚ porozumieć siÄ™ z Dmowskim. W rezultacie kompromisu 16 stycznia 1919 r. odwoÅ‚ano rzÄ…d socjalisty Moraczewskiego i powoÅ‚ano gabinet Å›wiatowej sÅ‚awy pianisty Ignacego Paderewskiego. Na efekty nie trzeba byÅ‚o dÅ‚ugo czekać. Już dwa tygodnie później Polska zostaÅ‚a uznana przez USA, a nastÄ™pnie uczyniÅ‚y to Francja, Wielka Brytania i WÅ‚ochy. Tym samym spoÅ‚eczność miÄ™dzynarodowa uznaÅ‚a niepodlegÅ‚ość Rzeczypospolitej.

ZwykÅ‚o siÄ™ mówić, że 11 listopada Polska odzyskaÅ‚a niepodlegÅ‚ość, ale to duże uproszczenie. Tego dnia Niemcy zawarÅ‚y rozejm z EntentÄ… koÅ„czÄ…c wojnÄ™ Å›wiatowÄ…. Tymczasem walka o granice Rzeczypospolitej trwaÅ‚a jeszcze przez kilka lat. W listopadzie 1918 r. Polska byÅ‚a dopiero na poczÄ…tku drogi do swojej paÅ„stwowoÅ›ci. Organizowano pierwsze urzÄ™dy i instytucje, armiÄ™, sÅ‚użby porzÄ…dkowe, przejmowano zarzÄ…d na zakÅ‚adami pracy- dziaÅ‚o siÄ™ to jednak na ograniczonym obszarze, obejmujÄ…cym dawne Królestwo Polskie i GalicjÄ™. Choć wojna Å›wiatowa formalnie zakoÅ„czyÅ‚a siÄ™, Polacy walczyli o granice ze wszystkimi sÄ…siadami.

Już w listopadzie 1918 r. rozgorzaÅ‚a walka z UkraiÅ„cami o Lwów i GalicjÄ™ WschodniÄ…. W grudniu mieszkaÅ„cy Wielkopolski rozpoczÄ™li powstanie przeciwko Niemcom. W obu konfliktach Polska przechyliÅ‚a szalÄ™ na swojÄ… korzyść. Gorzej wiodÅ‚o siÄ™ w walce z CzechosÅ‚owacjÄ… o ÅšlÄ…sk CieszyÅ„ski. WykorzystujÄ…c zaangażowanie Polski na wschodzie Czesi rozpoczÄ™li w styczniu 1919 r. ofensywÄ™ dochodzÄ…c do Skoczowa. Spór rozstrzygnęły mocarstwa rok później, gdy bolszewicy podchodzili pod WarszawÄ™- Polska musiaÅ‚a wówczas zgodzić siÄ™ na niekorzystny podziaÅ‚ obszaru, bowiem w rÄ™kach czeskich pozostaÅ‚o Zaolzie.

W miÄ™dzyczasie istotne dla Polski negocjacje toczono w Paryżu. Nasz kraj reprezentowaÅ‚y dwie odmienne, ale jakże znakomite osobowoÅ›ci: pianista Ignacy Paderewski i dyplomata Roman Dmowski. Opór Wielkiej Brytanii sprawiÅ‚, że nie udaÅ‚o im siÄ™ przekonać mocarstw do wielu naszych postulatów, choć dużym sukcesem byÅ‚o to, że uznano PolskÄ™ za stronÄ™ zwyciÄ™skÄ… i sojusznika Ententy (co dla Anglików i WÅ‚ochów nie byÅ‚o oczywiste). Podpisanie traktatu wersalskiego w czerwcu 1919 r. byÅ‚o wiÄ™c pierwszym sukcesem dyplomatycznym mÅ‚odej polskiej republiki.

W cieniu negocjacji paryskich narastaÅ‚ spór polsko-niemiecki o Górny ÅšlÄ…sk. W odpowiedzi na terror Grenzschutzu w sierpniu 1919 r. wybuchÅ‚o I powstanie Å›lÄ…skie. W tym tygodniowym zrywie ważnÄ… rolÄ™ odegrali powstaÅ„cy z naszej ziemi dowodzeni przez MikoÅ‚aja i Józefa Witczaków. Mimo przegranej powstanie przyczyniÅ‚o siÄ™ do wycofania wojsk niemieckich z Górnego ÅšlÄ…ska oraz przyspieszyÅ‚o przybycie MiÄ™dzysojuszniczej Komisji RzÄ…dzÄ…cej i Plebiscytowej kierowanej przez francuskiego gen. Le Ronda. Obecność wojsk rozjemczych nie uspokoiÅ‚a Niemców. Na domiar zÅ‚ego z poczÄ…tkiem lata 1920 r. Polska znajdowaÅ‚a siÄ™ w krytycznym momencie bezskutecznie odpierajÄ…c nawaÅ‚Ä™ bolszewickÄ…. ÅšlÄ…zacy znów nie mogli liczyć na polskie wsparcie. Ale zwyciÄ™stwo pod WarszawÄ… i pogoÅ„ za uciekajÄ…cym wrogiem, dodaÅ‚a ÅšlÄ…zakom otuchy - kilka dni później wybuchÅ‚o II powstanie. Pod wzglÄ™dem militarnym znów zostaÅ‚o przegrane, ale udaÅ‚o siÄ™ za to zmusić KomisjÄ™ MiÄ™dzysojuszniczÄ… do zlikwidowania policji niemieckiej i utworzenia Policji Plebiscytowej o charakterze mieszanym. O losach regionu miaÅ‚o zadecydować gÅ‚osowanie. Przygotowania do plebiscytu odbywaÅ‚y siÄ™ w niezwykle gorÄ…cej atmosferze. PowagÄ™ chwili rozumiaÅ‚ nawet rzÄ…d w Warszawie, który tuż przed plebiscytem na Górnym ÅšlÄ…sku zawarÅ‚ pokój ryski z RosjÄ… sowieckÄ… stabilizujÄ…cy sytuacjÄ™ na Wschodzie. 20 marca 1921 r. do urn poszÅ‚o 97 procent GórnoÅ›lÄ…zaków (!). Tylko 47 procent opowiedziaÅ‚o siÄ™ za przyÅ‚Ä…czeniem do Polski. ByÅ‚ to rezultat nieszczÄ™snego zapisu w regulaminie gÅ‚osowania, który umożliwiaÅ‚ gÅ‚osowanie również tzw. emigrantom urodzonym na ÅšlÄ…sku, ale mieszkajÄ…cym poza nim (a zdecydowana wiÄ™kszość mieszkaÅ‚a i pracowaÅ‚a w Niemczech). Wzburzenie Polaków byÅ‚o tak duże, że w nocy z 2 na 3 maja po raz trzeci podnieÅ›li oręż przeciw Niemcom. PowstaÅ„cza ofensywa zatrzymaÅ‚a siÄ™ pod GórÄ… Å›w. Anny. O dalszym losie ÅšlÄ…ska zadecydowaÅ‚a Rada Ambasadorów. Polsce przyznano zaledwie 29 procent obszaru plebiscytowego, ale przynajmniej wartoÅ›ciowego pod wzglÄ™dem gospodarczym. W granicach Polski znalazÅ‚a siÄ™ i ziemia jastrzÄ™bska. Polskie wojsko zawitaÅ‚o na Górny ÅšlÄ…sk dopiero w czerwcu i lipcu 1922 r., dwa miesiÄ…ce po przyÅ‚Ä…czeniu Litwy Åšrodkowej do paÅ„stwa polskiego. Za oficjalnÄ… datÄ™ zakoÅ„czenia walki o granice uważa siÄ™ 15 marca 1923 r., kiedy Konferencja Ambasadorów uznaÅ‚a wschodniÄ… granicÄ™ Polski.

II Rzeczpospolita uzyskaÅ‚a obszar 388,6 tys. km2. StawiaÅ‚o to jÄ… w rzÄ™dzie najwiÄ™kszych paÅ„stw europejskich. Pomimo pewnego niedosytu, zwiÄ…zanego ze stratami na wschodzie- nie odzyskaliÅ›my ziem I i II rozbioru, na póÅ‚nocy- nie udaÅ‚o siÄ™ odzyskać Warmii i Mazur, na zachodzie- utrata części ÅšlÄ…ska, Wielkopolski i Pomorza, oraz na poÅ‚udniu- niepowodzenie na Zaolziu, byÅ‚ to wielki sukces niedawno rozdartej na trzy części Polski, który osiÄ…gniÄ™ty zostaÅ‚ dziÄ™ki niezwykÅ‚ej determinacji i walecznoÅ›ci naszych przodków.
 



Marcin Boratyn
powrót »